Kujtimet, njohja ime me Ismail Kadarenë

Nga Skifter Këlliçi Në Plenumin e zgjeruar të Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë, në mars të vitit 1982, në një situatë...

Nga Skifter Këlliçi


Në Plenumin e zgjeruar të Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë, në mars të vitit 1982, në një situatë politike shumë të rëndë dhe të tensionuar, kur Enver Hoxha kishte shtuar edhe dhe më shumë shtypjen dhe terrorin mbi popullin shqiptar, duke vazhduar madje të presë edhe koka bashkëpunëtorësh të tjerë të ngushtë, si të Mehmet Shehut dhe disa muaj më vonë edhe të Kadri Hazbiut, Ramiz Alia, shefi i propagandës në KQ të PPSH-s, në fjalën e mbajtur me këtë rast, midis të tjerash, shprehej kështu: “Tani vepra të krijuesve tanë botohen dhe ekspozohen jashtë atdheut. Kjo na gëzon, sepse në një masë, ose tjetër, tregon se krijimet tona njihen dhe çmohen edhe përjashta. Por...edhe botimi ose ekspozimi jashtë nuk mund të mirret si kriter bazë për vlerësimin e veprave artistike dhe të autorëve të tyre. Naimi sa qe gjallë nuk u botua kurrkund. As Migjeni. Megjithatë, ata ishin dhe mbeten të mëdhenj. Shkrimtari dhe artisti krijon për popullin e tij. Po nuk qe e madhe dhe me vlerë për popullin e vet, pak rëndësi ka se ku botohet vepra.” (Gazeta “Drita”, 22 mars 1982).

Nënteksti ishte shumë i qartë. Ai i drejtohej drejtsëdrejti Kadaresë, sepse ai asokohe, me ndonjë përjashtim shumë të rrallë, ishte i vetmi shkrimtar shqiptar, vepra e të cilit ishte përkthyer dhe botuar madje me sukses shumë të madh jashtë kufijve të Shqipërisë. Por për Partinë dhe Enver Hoxhën disa nga këto vepra, si “Dimri i vetmisë së madhe”, (1973), të cilën autori u detyrua ta ripunonte, të hiqte shprehjen: “Në socializëm zhvillohet lufta midis të aftëve dhe të paaftëve dhe të parët që rrëzohen janë të aftit”, madje t’i ndërronte edhe titullin në “Dimri i madh” (1977), sepse Shqipëria nuk kishte qenë nuk ishte dhe nuk do të ishte kurrë vetëm, pra nuk ishte e izoluar, kishte miq në tërë botën, kur në të vërtetë ishte kthyer në një burg të madh; poemthi “Pashallarët e kuq”, (1977), që u hoq nga botimi në gazetën “Drita” në çastet e fundit në shtypshkronjë, për të cilin, pasi u kritikua ashpër nga vetë Enver Hoxha edhe u dënua; “Nëpunësi i pallatit të ëndrrave”, (1981) e të tjera, etj., ishin vepra që shkonin ndesh me pikëpamjet dhe vijën e Partisë.

Me fjalë të tjera, kumtonte Ramiz Alia, ti, Kadare, mund të përkthehesh jashtë Shqipërisë, por sa e ke kutin, këtë e vendosim ne. Por të kthehemi te disa kujtime të miat  për Kadarenë në vite:

Njohje nga larg dhe nga afër

Krijuesi ka një fat të madh. Atë e njohin shumë më tepër sesa mund të njohë ai vetë. Arsyeja është e thjeshtë: ata që nuk e njohin nga afër, kanë rast ta njohin nëpërmjet veprës. Dhe, po të marrim parasysh se kjo vepër krijohet në dekada, atëherë njohja bëhet edhe më e madhe. Ishte shtatori i vitit 1955, kur nisa studimet në degën Gjuhë-Letërsi të Institutit të Lartë Pedagogjik 4-vjeçar, që më pas do të shndërrohej në UT, kur midis studentëve të vitit të dytë pashë për herë të parë një djalosh, me pamje të qetë, ku binin në pah syzet me skelet të zi, që i jepnin një pamje të këndshme, disi ëndërruese. Ky ishte Ismail Kadareja, ardhur nga Gjirokastra. Kisha dëgjuar që ishte djalë me talent, e kjo më kishte shtyrë që të lexoja në gazetën “Letrari i Ri”, vjersha të shkruara prej tij. Për më tepër, një vit më parë, ende maturant, ai kishte botuar edhe vëllimin e tij të parë, “Frymëzime djaloshare”.

Ishte me të vërtetë një rast i veçantë, që një i ri në moshën 18-vjeçare të paraqitej para lexuesit me një vëllim poetik. Dhe ja, tani do të isha bashkëstudent me të dhe me shokë të kursit të tij, Agim Shehun, Bekim Harxhin, që shquheshin edhe ata si vjershëtorë. Por dukej se Ismaili po dallohej si talent i veçantë. Këtë ma thoshin edhe shokë të mi të kursit të parë, Dhimitër Xhuvani, Halil Qendro, Jorgo Bllaci, që edhe ata kishin nisur të botonin, jo vetëm në faqen letrare të gazetës “Zëri i Rinisë”, por edhe në revistën “Nëntori”.

Të them të drejtën, i shihja me një farë zilie, sepse edhe unë kisha nisur studimet për letërsi, duke qenë shquar në gjimnaz për hartimet, për të cilat më përgëzonte profesori im i paharruar, Mark Gurakuqi. Por vetëm kaq. Kurse një vit më lart se unë, një djalosh gjirokastrit botonte librin e parë e shokë të mi të kursit ndiqnin edhe ata shembullin e tij në fushën e letrave. Ndërsa u miqësova me të tre shokët e mësipërm të kursit, nuk di sepse pata ngurrim të njihesha me Ismail Kadarenë. Jo vetëm se ai ishte student i një kursi më të lartë, jo vetëm se ishte madje edhe plot dy vjet më i madh se unë, po të marrim parasysh se të dy kishim lindur në janar, por thjesht se mua më dukej vetja një debutues, përderisa kisha botuar deri atëherë vetëm ndonjë skicë a portret në gazetën “Sporti Popullor” dhe asgjë më shumë. Kurse ky student që përgatitej tashmë të botonte librin e dytë, siç ndodhi më 1957-ën kur doli para lexuesve me vëllimin e dytë poetik “Ëndërrime”, i cili dëshmoi edhe më shumë se ndodheshim para një zbulimi të madh në letërsinë tonë.

Do të vinte viti 1958, kur unë të botoja nja dy tregime, njërin përsëri te “Sporti...” dhe tjetrin te “Zëri i Rinisë”, (që të dy skematikë e shumë të dobët), që të bisedoja për disa minuta me Kadarenë. Kjo ndodhi kur ai, një ditë po bisedonte në korridoret e Fakultetit Histori-Filologji me Dhimitër Xhuvanin, i cili, edhe ai, po futej në radhët e tregimtarëve me të ardhme. Në shtator të vitit 1958, me të mbaruar studimet, Kadareja u dërgua në Institutin “Gorki” në Moskë, për të vazhduar studimet për letërsi. Ndërkohë, unë një vit pas studimeve, nisa të punoja gazetar për problemet e letërsisë dhe artit në Radio Tirana.

I bindur se nuk do të bëhesha shkrimtar, u dhashë edhe pas gazetarisë sportive, sidomos pas komenteve radiofonike të futbollit nëpër stadiumet tona. Njohja jonë nga afër ndodhi natyrshëm në vjeshtën e vitit 1961. Kadareja kishte disa muaj që ishte kthyer nga studimet në Moskë dhe kishte nisur të punonte redaktor në gazetën “Drita”. Mendova që në një nga rubrikat e mia letrare të bëja një intervistë me poetin tonë të ri, ku do të trajtonim rrugët e reja që hapeshin para poezisë sonë. Të mos harrojmë se në ditët e para të korrikut të atij viti, në një mbledhje për këto probleme kishte marrë pjesë edhe vetë diktatori Hoxha. Pasi kishte dëgjuar diskutimet e poetëve të vjetër, Llazar Siliqi, Luan Qafzezi, Andrea Varfi, që kritikonin poetët e rinj, veç të tjerash edhe për modernizëm e shkarje nga traditat kombëtare, ai me shumë marifet, duke u dhënë të drejtë poetëve të vjetër, ishte vënë në mbrojtje edhe të poetëve të rinj, Ismail Kadare, Fatos Arapi, Dritëro Agolli.

Në këtë mënyrë, atyre u ishte hapur rruga që të shkruanin ato vepra poetike, të cilat edhe sot kanë vlera shumë të mëdha në letërsinë tonë. Pikërisht këto probleme trajtoi Ismaili në intervistën që bëmë së bashku. Dhe pikërisht këtu nisi edhe njohja ime me poetin, që tashmë po zinte një vend nderi në historinë e letërsinë sonë. E them këtë, sepse ai botoi atë vit vëllimin e ri poetik “Shekulli im”, i cili ishte botuar e asokohe me sukses edhe në Bashkimin Sovjetik. Me këtë vëllim, Kadareja u bë simboli i të rinjve, veçanërisht për vjershat erotike të nivelit që do t’ia kishte zili çdo poet i rruzullit tokësor, si për shembull:

"Edhe kur kujtesa ime e lodhur,/Ashtu si tramvajet e pasmesnatës,/Vetëm në stacionet kryesore do të ndalojë,/Unë ty s’do të të harroj..."

Me Kadarenë takoheshim, ndonëse rrallë, në Klubin e Shkrimtarëve dhe Artistëve, që ndodhej pranë Teatrit Popullor, (sot Teatri Kombëtar). Ismaili pëlqente të luante shah e në tryezat e kësaj loje që kërkon fantazi, ai shkëmbente batuta edhe humoristike me kolegët e tjerë shkrimtarë.

Papritur, Kadareja romancier

Në vjeshtë të vitit 1961, në faqet e “Zërit të Rinisë” mbaj mend se kam lexuar një tregim të shkruar nga Ismail Kadareja. Mbase ndër veprat e para në prozë të tij, po të marrim parasysh se romani “Qyteti pa reklama”, i shkruar më 1960-ën, pa dritën e botimit vetëm para disa vjetësh. (Dhe mirë që ndodhi kështu, sepse, po të ishte botuar në vite e diktaturës, vështirë që Ismaili t'i shpëtonte burgut). Sidoqoftë, ky tregim, e ndonjë tjetër pas tij, ndonëse dëshmuan se ai kishte talent, prapëseprapë u duk se proza do të ishte një stacion kalimtar për poetin tonë të afirmuar, ku ai, mbase do të kthehej rrallë e tek. Dhe kjo, sepse deri në vitin 1964 ai nuk botoi ndonjë vëllim në prozë. Por, ja e papritura. Pikërisht në pranverë të atij viti doli në qarkullim romani “Gjenerali i ushtrisë së vdekur”, disa fragmente të të cilit u botuan më parë në faqet e “Zërit të Rinisë”. Në paraqitjen e jashtme, një libër modest. Por menjëherë ai ngjalli interes të veçantë, madje dëshmoi se Kadareja ishte po aq i talentuar sa ç’ishte në fushën e poezisë.

Këtë e vërtetoi fakti se në vjeshtën e atij viti, në Klubin e Shkrimtarëve dhe Artistëve, u organizua një takim, ku u diskutuan vlerat e këtij romani, takim në të cilin merrte pjesë edhe Fiqrete Shehu, sekretare e parë e Komitetit të Partisë së rrethit të Tiranës. Si redaktor i emisioneve kulturore në Radio Tirana, mora pjesë edhe unë në këtë takim. Salla ishte mbushur plot me shkrimtarë e lexues. Për romanin diskutuan kritikët e njohur, Trim Gjata e Kudret Velça. E lëvduan, por aty-këtu bënë edhe vërejtje. Pastaj nisën diskutimet. Përsëri lëvdata e ndonjë vërejtje. Më pati bërë atëherë përshtypje se dikush, ulur pas meje, më duket një ushtarak, që vinte në klub e piqej me shkrimtarë, po u thoshte atyre që kishte pranë, se vërtet romani ishte interesant, por në të nuk dukej hiç fare roli i komunistit, që do të kishte qenë një personazh kundërvënës ndaj gjeneralit dhe priftit italian në roman.

Skënder Luarasi: Me Kadarenë nisi romani shqiptar

Asokohe nuk i pata vënë rëndësi konstatimit për rolin e komunistit, por më pas, kur romani u botua me një ripunim të ndjeshëm të figurës së gjeneralit, për të cilin do të flas më poshtë, kam gjykuar se si, çuditërisht, nga kupola e kuqe nuk erdhi ndonjë sugjerim që në variantin e dytë, të ripunuar, të futej patjetër edhe figura e një komunisti ish-partizan, siç e pati sugjeruar ai ushtaraku... Po, të kthehemi te diskutimet. Befas në podium u shfaq Skënder Luarasi, profesor i letërsisë angleze në Universitetin e Tiranës, përkthyes i njohur e studiues, sidomos i veprës së Migjenit. Pasi foli për vlerat e mëdha të romanit, mbaj mend se përfshiu sallën me vështrim domethënës, e pastaj, pa më të voglin ngurrim, shqiptoi: “Me këtë vepër nis romani shqiptar!...” Salla menjëherë u mbulua nga mërmërima. Ata që ndodheshin në presidium, shkrimtarë të njohur  mbetën nga ky përcaktim. Edhe Fiqrete Shehu, e shoqja e kryeministrit “të hekurt”, pranë tij, u topit. Doemos që atyre nuk u pëlqeu një vlerësim kaq kategorik, aq më tepër që dilte nga goja e një njeriu, i cili shquhej për shprehje të acikta e pa kompromis, të cilat zor se do të kishte guximin t’i thoshte dikush tjetër.

Domethënia e kësaj shprehjeje ishte e madhe, madje tronditëse. Skënder Luarasi dëshmonte hapur se romanet që ishin shkruar deri atëherë, kishin vlera të kufizuara. Dhe në këtë mes përfshiheshin romani “Çlirimtarët” i Dhimitër Shuteriqit në dy vëllime, i cili për hir të së vërtetës, duhet thënë se kishte mbetur i papërfunduar, romani “Para agimit”, i Shefqet Musarajit, romani “Ata nuk ishin vetëm”, i Sterjo Spases, “Hasta la vista” i Petro Markos, (këto dy të fundit ishin vepra të vlerësuara nga lexuesi dhe kritika), e romane të tjera që nuk kishin lënë gjurmë. Pra, duke vlerësuar kështu “Gjeneralin e ushtrisë së vdekur”, Skënder Luarasi mohonte në një farë mënyre romanin e deriatëhershëm shqiptar.

Mos ishte ndonjë kokëkrisje marroke?

Jo, Skënder Luarasi ishte burrë tepër i kulturuar, për më tepër, siç e thamë më lart, njohës i shkëlqyer i letërsisë angleze,gjermane dhe botërore. Si pasojë, atij nuk i pëlqente qorrsokaku në të cilin ishte hedhur letërsia shqiptare e ndrydhur në kanunet primitive të realizmit socialist. Duke u shprehur në këtë mënyrë, ai nuk mohoi aftësitë e shkrimtarëve, por, tërthorazi, këtë metodë që i shtynte ata të shkruanin vepra, të cilat i nënshtroheshin kësaj metode, e si pasojë ishin skematike. Mirëpo kjo shprehje tingëllonte doemos nihiliste, për të mos thënë... armiqësore. Skënder Luarasi u thoshte hapur shkrimtarëve, edhe prapa tyre, edhe zyrtarëve komunistë, se ja një vepër e tillë si “Gjenerali...”, shkruar nga një djalosh 26-vjeçar, një vepër moderne, me stil të përkryer, jashtë artificiales e shabllonizmave që ishin parë deri atëherë në prozën tonë, duhej të bëhej shembull për ta në të ardhmen.

Sfida ishte e madhe dhe nuk mund të kapërdihej lehtë. Doemos, pas këtij diskutimi, mbledhja e humbi qetësinë, e kësisoj, kur të pranishmit po dilnin nga salla e klubit, pranë presidiumit u bë një diskutim i ashpër midis njerit prej drejtuesve të LSHA-së, bri të cilit ishte Fiqrete Shehu dhe një instruktori të Komitetit të Partisë të rrethit të Tiranës, që u fut edhe ai në këtë diskutim. Skënder Luarasi, njeri impulsiv e dëgjonte, ose bënte sikur e dëgjonte këtë instruktor, e së fundi, duke mos duruar, ia pati: “Pa më thuaj se me cilin po bisedoj se nuk të njoh fare?...”

Nuk më kujtohet mirë, nëse atë mbrëmje, a të nesërmen, ky diskutim, me gjakra të ndezura, vazhdoi po midis tyre, madje edhe në praninë e një shkrimtari të njohur të periudhës së Luftës. Një çast, një nga drejtuesit e LSHA nuk u përmbajt dhe e pyeti Skënder Luarasin jo paqesëndi: “Ku ishe ti gjatë Luftës?”. Mirëpo Skënderit, hazërxhevap, nuk i bëri syri bef dhe ia priti: “Ku isha unë? Këtë mund ta thotë më mirë shoqja Fiqrete, se unë aso kohe ndiqja në luftën e Spanjës gjurmët e tij, të burrit të saj”. Fiqret Shehu, pas kësaj përgjigjeje të mençur, nuk qëndroi më në sallë. E gjithë kjo grindje pati si pasojë përjashtimin e Skënder Luarasit nga Klubi i Shkrimtarëve dhe Artistëve. Ç’turp për ata që patën marrë këtë vendim!...

Related

Kultura 7973673521376141466

Arkivi

Kontakt

Name

Email *

Message *

STUDJESA PETROL

item