Intervistë me Salajdin Salihun/ Salihu:SHKRUAJ SEPSE E DUA GJUHËN

Salajdin Salihu është autor i disa librave: “Vdes pas gjërave të imëta” (poezi dhe tregime), ”Panteoni i utopisë” (ese), “Nata e parë ...


Salajdin Salihu është autor i disa librave: “Vdes pas gjërave të imëta” (poezi dhe tregime), ”Panteoni i utopisë” (ese), “Nata e parë e pushtimit”(poezi dhe tregime), “Edhe ne dëshmojmë”(koautor, publicistikë), “Gjurmë” (ese), “Gënjeshtër e sinqertë” (poezi), ”Natë e blertë vetmie” (poezi në shqip dhe maqedonisht), “Digresione I-II” (ese), “Gazetaria – Njohuri të përgjithshme” (libër universitar), ”Vonë për gjëra të turpshme” (poezi), “Zë në shkretëtirë” (ese). Ka përkthyer librin “Përmbledhja sarajevase e luftës” të Izet Sarajliqit si dhe poezie ese të shumë autorëve prej letërsive të ndryshme. Poezitë e tij janë përfshirë nëpër shumë antologji kombëtare e ndërkombëtare. Shkrimet letrare dhe prozë të ideve dhe janë përkthyer në disa gjuhë: anglisht, frëngjisht, gjermanisht, italisht, maqedonisht, boshnjakisht, greqisht, turqisht, ukrainisht, bullgarisht, greqisht, sllovenisht, në gjuhën malazeze etj. Është fitues i disa çmimeve kombëtare e ndërkombëtare për letërsi. Një periudhë të gjatë ka punuar edhe në media të ndryshme në gjuhën shqipe dhe të huaj. Është fitues i disa çmimeve letrare në plan kombëtar e ndërkombëtar. Ka doktoruar në Universitetin e Shkupit dhe aktualisht është ligjërues në Fakultetin e Filologjisë në USHT.

Intervistoi: Blerona JAKUPI

GJURMA: – Kur dhe si nisi rruga Juaj letrare?
S. SALIHU: – Ka nisur shumë herët sa nuk e mbaj mend. Mbase fati im ka qenë i paracaktuar që të merresha me letërsi. Si çdo fëmijë dhe i ri kam pasur dëshirat dhe iluzionet e mia, por sa mbaj mend gjithnjë e kam dashur letërsinë. Kam shkruar e botuar që në moshë fëmijërore. Besoj se nxitja për të lexuar e shkruar më ka ardhur nga prania e librave. Unë jam rritur në një shtëpi ku ka pasur shumë libra. Kam trashëguar një bibliotekë të pasur nga babai, i cili ndonëse mësimdhënës fizike gjithnjë e ka dashur letërsinë. Shikuar nga kjo distancë, mund të them se nuk jam shumë me fat. Janë fatkeq fëmijët që trashëgojnë biblioteka nga prindërit e tyre. Ndoshta ju duket e çuditshme, por ata që e ngatërrojnë realitetin me imagjinaren gjithnjë përfundojnë keq. Kështu i ndodhi Don Kishotit, pastaj Ema Bovarisë etj.

GJURMA: – Cili ka qenë krijimi i parë dhe si u ndjetë kur u botua?
S. SALIHU: –  Nuk e mbaj mend. Si nëpër mjegull mund ta krijoj idenë. Duhet të ketë qenë ndonjë poezi e shkruar nga një fëmijë, i cili, kur e ka parë emrin e tij në ndonjë revistë apo gazetë, sa nuk ka fluturuar nga gëzimi. Besoj se më pas ka besuar se sapo ka hyrë në udhën e lavdisë e përjetësisë. Ka besuar se krijimi i tij, meqë është botuar, gjithsesi se ka pasur ndonjë vlerë të jashtëzakonshme letrare. Janë iluzione të çdo krijuesi në fillim të karrierës së tij letrare.

GJURMA: – Cila është arma luftuese më e fuqishme që posedon Salajdin Salihu?
S. SALIHU: – Më trishton fjala “armë”. Jam njeri i paqes dhe jo i luftës. Besoj fuqimisht, nga ajo që kam lexuar, se koha e mendimit është koha e paqes. Më ka pëlqyer një varg i poetit G. Selaja që thotë se “poezia është armë e mbushur me të nesërme”. E dua këtë “armë” nëpërmjet së cilës e luftojmë harresën. Përndryshe, nuk dua që ta lëndoj askënd. Nëse me armë, në mënyrë metaforike, nënkuptojmë pjesën më të fuqishme timen, mund të them se ndjehem më i fortë kur shkruaj, se sa kur flas. Kur flasim, thotë Gibrani, nuk jemi në paqe me mendimet tona.

GJURMA: – Nga koha kur keni nisur me shkrimet e para e deri më tani çfarë ju urdhëron që të mos ndalni së shkruari?
S. SALIHU: – Pyetje që mund t’i përgjigjem pa qenë i sigurt nëse kam thënë të vërtetën ose jo. Është zëri i brendshëm, që përmendet edhe nga autorët e antikitetit. Shkruaj sepse dua që botën ta shikoj nga pozita e albatrosit të Bodlerit. Shkruaj se nuk dua t’u ngjaj të tjerëve. Shkruaj sepse e dua gjuhën. Shkruaj sepse besoj (ose mashtrohem) se krijoj një formë tjetër ekzistenciale. Shkruaj se besoj se kështu arrij të njoh përmasa të tjera të ekzistencës njerëzore. Shkruaj sepse shkrimi për mua është mënyrë jetese, frymëmarrje e gjithçka tjetër. Shkruaj sepse nuk di të bëj punë tjetër.

GJURMA: – Cila është “rregulla më e sertë” që ja keni vendosur vetes, por që e thyeni gjithmonë?
S. SALIHU: – Ju niseni nga një poezi imja, që flet për qytetin e ngulfatur nga rregullat e serta, që kufizojnë dashurinë. Në fakt, nuk i kam vënë vetes asnjë rregull të sertë. I urrej rregullat e serta. Një krijues që e bën jetën me rregulla të serta e ka humbur ndjenjën për aventurë. Pa këtë ndjenjë aventure nuk krijon dot. Dhe krijimi nuk lind nga harmonia, por nga kaosi. Danilo Kishi thotë se “krijimi lind nga kaosi e magma e botës”. Nga kaosi lind kozmosi, pra harmonia. Për këtë flasin mitet më të lashta njerëzore, të cilat lindën kur njeriu ishte në moshën fëmijërore të tij dhe udhëhiqej nga vetëdija mitike e jo vetëdija racionale. Nëse u nënshtrohemi vetëm rregullave ne pranojmë që të luajmë të gjallin në teatrin jetësor. Sa herë që krijimtaria u nënshtrohet rregullave të paracaktuara përjeton fatin e të dënuarit që e kanë shtrirë në shtratin e Prokrustit. Nëse i ka këmbët e gjata dhe i dalin nga shtrati, atëherë ja presin. Nëse i ka të shkurtra atëherë ja zgjasin. Kështu ka ndodhur me artin e krijuar sipas metodës së realizmit socialist ose sipas poetikave të tjera kufizuese për artin.

GJURMA: – Në ditët tuaja më të vështira ku gjeni prehje?
S. SALIHU: – Gjej prehje në familje, pa i shpalosur shqetësimet e mia, sepse nuk dua t’i shqetësoj të tjerët me vështirësitë e mia. Jam natyrë e mbyllur, që brenda vetes ruaj shumë fshehtësi, të cilat, besoj, se më përkasin vetëm mua. Edhe letërsia është njëfarë strehimi që më mbron nga vështirësitë e shumta. Më pëlqen një varg i një poeti që thotë: “Gjuha ishte me mua kur të gjithë më braktisën”. Pra, e gjej prehjen te gjuha, nëpërmjet së cilës, sikurse thotë Hajdegeri, arrijmë deri te qenia.

GJURMA: – Po në ato të lumturat?
S. SALIHU: – Ditët e lumtura janë diku tjetër: në botën time të fëmijërisë. Nuk jam aq i lumtur sa mendojnë të tjerët. Po e parafrazoj një varg të një poeti shumë të mirë, pothuajse të harruar, Mirko Gashi. E thotë disi kështu: sa herë që më kaplon gëzimi, brenda meje zgjohet pikëllimi.

GJURMA: –Thonë ‘poezia lind aty ku ka dhimbje’, nëse po, ç’diagnozë ka dhimbja e Salajdin Salihut?
S. SALIHU: – Ashtu sikurse nuk besoj se për dy të dashuruar ka vend edhe në një kasollë, po ashtu nuk besoj se arti krijohet vetëm duke vuajtur e duke ndjerë dhimbje. Gjithashtu, nuk është se luksi të bën poet. Ka temperamente të ndryshme krijuese. Unë besoj se të merresh me letërsi të duhet koha e ngeshme… Mund të them se krijimi është njëfarë dhimbjeje që lind kënaqësinë estetike.

GJURMA: –Cila është poezia që sa herë e lexoni, i thoni vetes ‘kjo s’ka për t’më vdekur kurrë’?
S. SALIHU: – Krejt varet nga çasti. Ndonjëherë mendoj se mund të jetë njëra e pas një kohë them se e tillë mund të jetë një tjetër poezi. Ndonjëherë më mundon një pasiguri totale dhe sa nuk them se asgjë nuk e kam shkruar ashtu siç do të duhej. Ndjenja e pasigurisë e shoqëron çdo krijues. Dikur më frikësonte kjo ndjenjë, por kur lexoja Stefan Cvajgun, ndjeva një lehtësim. E njëjta ndjenjë e kishte shoqëruar përgjatë jetës. Jo vetëm Cvajgun, por edhe shkrimtarë të tjere, si për shembull: Franc Kafkën. Ai madje la një dhiatë që librat e tij të digjeshin, ngase nuk ishte i sigurt për vlerën e tyre. Falë Maks Brodit, që e “tradhtoi”, sot i lexojmë kryeveprat që zjarri do t’i kishte kthyer në harresë të përgjithmonshme. E kështu me radhë, me shumë krijues të tjerë, si p.sh. Tolstoi, Nabokovi, por edhe të tjerë që kaluan në ekstrem dhe i dogjën veprat e tyre.

GJURMA: “Vdes pas gjërave të imta” ka qenë përmbledhja juaj e parë e botuar , na flisni si u prit nga ana e lexuesit?
S. SALIHU: “Vdes pas gjërave të imëta” është libër që vazhdon të lexohet edhe pse ka më shumë se 20 vjet që është botuar, kurse poezitë janë shkruar edhe më herët se sa kur janë botuar. Për këtë libër janë shkruar shumë shkrime. Shumica e poezive janë botuar nëpër antologji të ndryshme kombëtare dhe në gjuhë të huaja. Ata që e kanë lexuar këtë libër thonë se është libri im më i mirë. Nuk i besoj ose nuk dua t’i besoj, e mbase është ashtu sikurse thonë. Libri është pritur shumë mirë, veçanërisht nga të rinjtë. Shkaqet nuk i di. Kam menduar gjatë për shkaqet, por nuk kam ndonjë përgjigje të prerë dhe druaj se do të them shumëçka e nuk do të arrij të them të vërtetën.

GJURMA: –Ç’gjëra të imta ju bëjnë të ndjeheni gjallë? 
S. SALIHU: – Duke “bërë sikur” merremi me ideale të mëdha i harrojmë gjërat e imëta që i japin kuptim jetës njerëzore. Mbase, duke i lexuar poezitë nga kjo distancë kohore, mund të them se titulli ka qenë si njëfarë kundërshtimi estetik ndaj një hipokrizie kolektive, që “bënte sikur” merrej me tema të mëdha dhe anashkalonte gjërat e domosdoshme dhe jetike. I dua gjërat e imëta, të cilat i ikin shikimit tonë. Besoj se jeta, në thelb absurde, fshihet ose më saktë, na zbulohet nëpërmjet detajeve. E imët është dhe dashuria, pa të cilën kjo botë do të ishte shkretëtirë e pafundme, e pakuptimtë, e sunduar nga forcat mizore të egërsisë. Hiqeni dashurinë dhe nga arti do të fshiheshin krijimet më të bukura, qofshin letrare, muzikore, pamore etj.

GJURMA: –Na thoni, pushtimit të kujt si rezistoni, cilit pushtim i qëndroni gatitu? 
S. SALIHU: – Nuk i rezistoj dot pushtimit që vjen nga dashuria. I falem përgjithmonë këtij pushtimi. Të vetmen robëri apo pushtim që e pranoj verbërisht.

GJURMA: –Thonë që ‘të qenët utopik’ është ves i poetëve, na thoni utopinë tuaj më të madhe? 
S. SALIHU: – Utopia ime është fare e thjeshtë: bota në të cilën jetojmë të jetë më e bukur dhe ne të kemi mundësinë të bëjnë atë që duam, mjafton që askujt të mos i bëjmë keq. Të kesh një utopi, do të thotë të kesh një qëllim në jetë. Të besosh e të ëndërrosh se duhet të ngulmosh për këtë qëllim.

GJURMA: – Arritja Juaj më e madhe dhe dështimi juaj më shkatërrues?
S. SALIHU: – Nuk dua të flas për arritjet e mia më të mëdha, sepse druaj se mund të jem subjektiv. Ka gjëra që nuk shënojnë arritje të mëdha në shikim të parë, por për njeriun si subjekt mund të jenë si arritje.
Sa për kokëçarje, të mos them dështim, më ka shkaktuar gjithmonë libri “Panteoni i utopisë”, i cili doli me shumë gabime, për fajin tim, ngase dorëzova gabimisht në shtyp versionin e papërpunuar. Gjithmonë kam dashur që ta ribotoja, por duke i lexuar shkrimet, nga një distancë tjetër kohore, kisha bindjen se do të ndryshoja shumëçka. Edhe sot e kësaj dite e ndaj bindjen se shumë shkrime nuk do t’i kisha botuar, shikuar nga prizmi i tanishëm. Ndoshta gabohem. Si parashikime nuk më torturojnë, por si stil të shkruari po.

GJURMA: – Kemi parë shkrimet tuaja edhe në internet, në portale të ndryshme, na thoni, a arrin të zëvendësojë interneti librin e gazetën? 
S. SALIHU: – I përkas brezit i cili e pëlqen librin në formë të shtypur. Jam pjesë e Galaktikës Gutenberg. Por nuk është se kam qëndrim të qartë ndaj librave që botohen në formë elektronike. Brezi vijues, i rritur në “kohë të digjitalizuar” mbase pëlqen të lexojë nëpërmjet monitorit dhe unë nuk i paragjykoj. Unë edhe librat që i shkarkoj nga interneti pëlqej t’i printoj. Lexoj me shënime. Pëlqej që librin ta nënvizoj, ta shkarravis, të shënoj në margjina edhe mendimet e mia. Besoj se leximi i këtillë i bën dijet më të qëndrueshme. I mundëson lexuesit të bëhet bashkëpjesëmarrës në aktin e krijimit. Kur e lexoj një libër dua të shkoj përtej asaj që ka shkruar autori. Më pëlqen thënia e Milan Kunderës, sipas të cilit çdo libër është më inteligjent se sa autori. Duke lexuar ne duhet të përfitojmë nga kjo inteligjencë apo urtësi mbipersonale sikurse e quan ai. Kam një bindje, që mbase është e gabuar, se nuk është e thënë sa lexon, por çfarë lexon dhe si lexon. Ja kohëve të fundit po bëhem lexues me shumë teke. U rikthehem librave që kam lexuar. Ndjej më shumë kënaqësi se sa kur lexoj libra për herë të parë. Ndoshta është diçka e përkohëshme, njëfarë leximi që i bëj vetvetes. Ndoshta…

GJURMA: – Aktualisht, ç’po shkruani? 
S. SALIHU: – Kam disa libra në fazën finale dhe disa në proces. I kam gjërat si të ngatëruara. Kisha ndërmend të botoja vazhdimin e librit “Zë në shkretëtirë”, por u refuzua nga Ministria e Kulturës me një arsyetim banal. Nëse del ndonjë botues serioz do ta botoj fillimisht këtë libër. Kam një përmbledhje poetike dhe një me tregime, por ende besoj se duhet të presin. Ndërkohë kam finalizuar një libër për nevojat e studentëve.

GJURMA: – Çfarë dëshironi t’ju përcillni lexuesve tuaj?
S. SALIHU: – Refuzoj që të jap këshilla. Kam bindjen se këshillat të bëjnë parazit. Nëse synon ta jetosh jetën nëpërmjet këshillave atëherë privohesh nga të qenit aktiv. Kam qëndrim dyshues ndaj këshillave, pavarësisht nga kush jepen. Gjithçka e pranuar apriori si e saktë dhe e vërtetë, pa kaluar nëpër një proces dyshimi, është njëfarë mendimi i gatshëm, njëfarë formule e pakontestueshme, që të pamundëson të jesh vetvetja. Në fund të fundit, çdo letërsi që këshillon është e dobët ose nuk është fare letërsi./Gjurma

Related

Kultura 2855102942786515785

Arkivi

Kontakt

Name

Email *

Message *

STUDJESA PETROL

item